Το μπεστ-σέλερ από τη Γαλλία που έγινε... επανάσταση

αγανάκτηση η [aγanáktisi] & αγανάχτηση η [aγanáxtisi]: θυμός, έντονη δυσανασχέτηση, ιδίως αυτή που προκαλείται όταν θίγονται τα αισθήματα της αξιοπρέπειας, της δικαιοσύνης ή του φιλότιμου: H δολοφονία προκάλεσε την ~ της κοινής γνώμης. Γενική / λαϊκή / δίκαιη ~. Mε πνίγει η ~. [λόγ. < αρχ. ἀγανάκτη(σις) -ση· μσν. αγανάχτηση < αρχ. ἀγανάκτησις με ανομ. τρόπου άρθρ. [kt > xt]] (Από το online λεξικό του Τριανταφυλλίδη)

Είναι η λέξη των τελευταίων εβδομάδων. Θα είναι η λέξη του καλοκαιριού. Ίσως να είναι και η λέξη του έτους. Όλοι μας την έχουν προφέρει λίγο-πολύ τελευταία, την έχουμε χρησιμοποιήσει έστω και σε μία φευγαλέα αναφορά. Αγανάκτηση. Αγανακτώ. Αγανακτισμένος. Ένα απλό γλωσσικό λήμμα όμως, όπως συμβαίνει συχνά μέσα στις ανθρώπινες κοινωνίες, λαμβάνει τώρα νέες διαστάσεις, νέες αποχρώσεις, κοινωνικές και πολιτικές. Από λήμμα του λεξικού η αγανάκτηση μεταστοιχειώνεται σε έννοια, όρο συμβολικό, δηλωτικό ενός κινήματος που συσπειρώνει ανθρώπους από όλες τις πολιτικές παρατάξεις. Και το κυριότερο, ενός κινήματος πανευρωπαϊκού.

Οι απαρχές αυτής της μεταστοιχείωσης εντοπίζονται στο δοκίμιο του 93χρονου Γάλλου συνταξιούχου διπλωμάτη Στεφάν Εσέλ Αγανακτήστε! (Indignez-vous!), το οποίο πρωτοκυκλοφόρησε τον Οκτώβριο του 2010. Όπως φανερώνει χωρίς πολλά προκαλύμματα ο τίτλος του δοκιμίου, ο παλαίμαχος Εσέλ προτρέπει τον γαλλικό λαό να αγανακτήσει, δηλαδή να αρχίσει να διαμαρτύρεται ενεργά και με την ίδια θέρμη με την οποία ο ίδιος αντιστάθηκε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο για μία σειρά από φλέγοντα ζητήματα. (Διαβάστε εδώ και εδώ ένα πορτρέτο του Εσέλ και του έργου του).

Το έργο του Εσέλ τον έφερε ξανά στο προσκήνιο στη Γαλλία

Τίποτα δεν μένει έξω από την ατζέντα του Εσέλ: το χάσμα πλουσίων και φτωχών, η τυραννία του χρηματιστηριακού συστήματος, η καταστροφή του περιβάλλοντος, η μεταχείριση των παράνομων μεταναστών από το κράτος, η ανάγκη διατήρησης ενός συστήματος πρόνοιας, ο αγώνας των Παλαιστινίων αποτελούν όλοι λόγοι αγανάκτησης, διαμαρτυρίας, αντίστασης. Και αυτό που κυρίως πατάσσει ο Εσέλ είναι η διαδεδομένη πλέον αδιαφορία των πολιτών για τα πράγματα, η πεποίθησή τους πως δεν μπορούν να κάνουν τίποτα για να αλλάξουν τα πράγματα, μνημονεύοντας μάλιστα τη ρήση του Ζαν-Πολ Σαρτρ πως «ο αδιάφορος άνθρωπος δεν είναι άνθρωπος».

Το μόλις 13 (32 στην ελληνική βερσιόν) σελίδων μανιφέστο του Εσέλ κυκλοφόρησε ως επαναστική μπροσούρα στη Γαλλία και γρήγορα έγινε μπεστ-σέλερ, πουλώντας περί τα 2 εκατ. αντίτυπα, ενώ γρήγορα μεταφράστηκε σε διάφορες ευρωπαϊκές γλώσσες, όπως τα ισπανικά, γερμανικά, σλοβένικα, και βεβαίως και ελληνικά (κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη σε μετάφραση Σώτης Τριανταφύλλου), ενώ αργότερα κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ και σε ασιατικές χώρες.

Σε τι οφείλεται η τεράστια επιτυχία του Αγανακτήστε; Προφανώς στη χρονική συγκυρία, αφού φάνηκε να εμφανίζεται την κατάλληλη στιγμή προκειμένου να αναδειχθεί σε ένα κείμενο ικανό να σηκώσει από μόνο του το βάρος μίας συλλογικής κινητοποίησης και έκρηξης, όπως αντίστοιχα είχε συμβεί πολλές φορές στο παρελθόν, για παράδειγμα με Το Κεφάλαιο του Μαρξ στη Ρωσική Επανάσταση ή Το Δεύτερο Φύλο της Σιμόν ντε Μποβουάρ που υπήρξε η Βίβλος του κινήματος του φεμινισμού στα τέλη της δεκαετίας του ’60. Ο κόσμος φαινόταν να έψαχνε, να λαχταρούσε ένα θεωρητικό κείμενο που θα είχε επαφή με τις αγωνίες και τους προβληματισμούς του, και που κυρίως θα του έδινε έναυσμα και προτροπή στο να διαμαρτηθεί πιο έμπρακτα και όχι μόνο από την ασφάλεια του σαλονιού του.

Δεν είναι ίσως τυχαίο πως το μανιφέστο αυτό ξεκίνησε από τη Γαλλία, τη χώρα που παραδοσιακά έχει «παρασύρει» και άλλες σε αγώνες για κοινωνικά και άλλα δικαιώματα, από την εποχή της Γαλλικής Επανάστασης μέχρι και τις απεργίες και διαμαρτυρίες των πρόσφατων ετών. Στην προκειμένη περίπτωση, όμως, το μήνυμα του Εσέλ διαδόθηκε σαν σπίθα από άκρη σε άκρη της Ευρώπης και ιδίως στις νότιες χώρες, τις πιο άμεσες πληγείσες από την οικονομική κρίση και άρα πιο άμεσα διατεθειμένες να εναγκαλιστούν το μήνυμα οργής του Έσελ.

Αγανακτισμένοι που έχουν στρατοπεδεύσει στην Puerta del Sol

Η αρχή έγινε ουσιαστικά από τους Ισπανούς, που σύσσωμοι έσπευσαν σε κεντρικές πλατείες πόλεων – όπως η Puerta de Sol της Μαδρίτης – δηλώνοντας indignados με τις πολιτικές που εφαρμόζονται στη χώρα τους. Εδώ πρέπει να σημειωθεί άλλωστε πως η λέξη, με κοινή ρίζα στα γαλλικά και τα αγγλικά, περιέχει μέσα της και τη λέξη dignidad, δηλαδή αξιοπρέπεια, ενισχύοντας την έννοια της ως την οργή κάποιου που αισθάνεται να έχουν τσαλαπατήσει την αξιοπρέπειά του. Οι διαδηλωτές στη Μαδρίτη αποφάσισαν να εγκατασταθούν στην Puerta de Sol, μετά το μανιφέστο που ψήφισαν στις 18 Μαϊου, δηλώνοντας αποφασισμένοι να κατακτήσουν εκ νέου τη χαμένη τους αξιοπρέπεια.

Το μήνυμα εξαπλώθηκε σύντομα σε ολόκληρη την Ευρώπη, οπότε και κάθε Κυριακή πραγματοποιούνται συγκεντρώσεις Αγανακτισμένων σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Εύλογα, η... Αγανάκτηση βρήκε πρόσφορο έδαφος και στην Ελλάδα, όπου χιλιάδες πολίτες εδώ και μερικές εβδομάδες συγκεντρώνονται στην πλατεία Συντάγματος, καθώς και σε πλατείες άλλων πόλεων για να εκφράσουν και αυτοί την αγανάκτησή τους. Το «κίνημα» - αν μπορεί να ονομαστεί έτσι – των Ελλήνων Αγανακτισμένων, το οποίο δηλώνει σθεναρά πως δεν ακολουθεί καμία κομματική γραμμή, έχει πλέον και δική του σελίδα στην οποία ενημερώνει για τις δραστηριότητές του και ανεβάζει οπτικοακουστικό υλικό, αλλά και σελίδα στο Facebook.

Σαφώς και το κίνημα βρίσκεται ακόμα στα γεννοφάσκιά του, οπότε είναι πολύ νωρίς να αποφανθεί κανείς πώς θα εξελιχθεί. Και σαφώς και έχουν εκφραστεί και κάποια αναμενόμενα παράπονα από διαφωνούντες, μεταξύ αυτών ότι είναι απολιτικό, ότι είναι λαϊκίστικο και όχι λαϊκό, ότι είναι μία πρόσκαιρη μόδα που θα ξεφουσκώσει γρήγορα. Την ίδια στιγμή, επιβιώνει άθικτος και ο κυνισμός των ανθρώπων που δουλεύουν σε φαγάδικα πλησίον της πλατείας Συντάγματος ή που έχουν ανοίξει καντίνες στον χώρο της συγκέντρωσης, και οι οποίοι, χωρίς προσχήματα, δηλώνουν πως επωφελούνται της κατάστασης για να βγάλουν ένα έξτρα ευρώ. Άλλωστε, το ψωμί βγαίνει δύσκολα πλέον.

Και η ίδια η τελική αξία του Εσέλ είναι πολύ νωρίς να αποτιμηθεί, νομίζω. Αν και προς το παρόν έχει αναγνωριστεί ως ο πνευματικός πατέρας του κινήματος των Αγανακτισμένων, ένας Σαρτρ των ημερών μας, το μέλλον θα κρίνει κατά πόσον θα μείνει στην ιστορία ως μία μορφή που ενέπνευσε ένα κίνημα που άλλαξε τον ρου των πραγμάτων ή ως ο «ανώνυμος» συγγραφέας ενός όχι τρομερά πρωτότυπου δοκιμίου πάνω στο οποίο πάτησαν οι άνθρωποι, διψασμένοι για λίγη καθοδήγηση και έμπνευση, ελλείψη άλλων επιλογών. Όπως πάντως και με τον Σαρτρ το '68, έτσι και οι νέοι φαίνονται να βρίσκουν σε αυτόν τον πνευματικό πατέρα της επαναστάσης.

Στεφάν Εσέλ: Ένας Σαρτρ για τους καιρούς μας;

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Δημοσιεύματα για το βιβλίo στον Τύπο:

- Ελευθεροτυπία: "Το Μανιφέστο Ξεπούλησε"

- Το Βήμα: "Με τι Αγανακτούν οι Νέοι"

Πάμε για καφέ ή για... διαμαρτυρία;

Συγκεντρώσεις στο Σύνταγμα και άλλες εναλλακτικές "έξοδοι" για τη νεολαία. Ή πώς πέθανε η έξοδος του καφέ και του σινεμά εις άγραν πιο φθηνών εναλλακτικών.

Μία ακόμα Κυριακή μαζικής «αγανάκτησης» στο Σύνταγμα. Μία ακόμα συγκέντρωση κόσμου όλων των ηλικιών και κοινωνικών τάξεων προκειμένου να διαμαρτυρηθούν για την οικονομική πολιτική της κυβέρνησης. Όμως η σημερινή διαμαρτυρία – όπως και όσες έχουν τελεστεί υπό την αιγίδα των «Αγανακτισμένων» - συσπειρώνει κάποια ιδιαίτερα, όχι τόσο τυπικά για διαμαρτυρία, χαρακτηριστικά. Μοιάζει λίγο με πικνίκ. Και με συναυλία – συχνά με νοερή μόνο μουσική. Και με έξοδο, άμα κρίνουμε από τους άφθονους πιτσιρικάδες, γυμνασιόπαιδες και λυκειόπαιδες, που φαίνονται να καλαμπουρίζουν, να κοινωνικοποιούνται και, εν ολίγοις, να απολαμβάνουν μία κάπως διαφορετική, εναλλακτική, αλλά παραταύτα «έξοδο». Και σίγουρα λιγότερη δαπανηρή από άλλες.

«Ναι, είναι αλήθεια πως μπορείς να το πεις και μία έξοδο για μας,» μου αναφέρει χαρακτηριστικά ο 17χρονος Γιάννης. «Εντάξει, δεν είναι ότι δεν καταλαβαίνουμε τι γίνεται – δεν είμαστε βλάκες, δεν κοιμόμαστε όρθιοι. Ξέρουμε ότι η κατάσταση δεν πάει άλλο και είμαστε κι εμείς εδώ για να διαμαρτυρηθούμε, να δείξουμε πως δεν θα κάτσουμε άπραγοι». (Ειρήσθω εν παρόδω, μερικοί Έλληνες μαθητές έχουν φτιάξει και δικό τους blog στο οποίο εκφράζουν τη συμπαράσταση και συμμετοχή τους στο κίνημα των Αγανακτισμένων). Αλλά; «Αλλά είναι και μία ευκαιρία για εμάς να βγούμε, ένα άλλο είδος εξόδου ας πούμε. Τηλεφωνιόμαστε από νωρίς και δίνουμε ραντεβού τι ώρα θα βγούμε. Μας βγαίνει πιο φθηνά η όλη φάση από το να πάμε για έναν ακόμα καφέ».

Το τερπνόν μετά του ωφελίμου λοιπόν; Διαμαρτυρία και κινητοποίηση πλην όμως μετά ολίγης ψυχαγωγίας; «Κοίτα, το νιώθεις και στον αέρα εδώ, είναι το όλο μήνυμα των συγκεντρώσεων αυτών,» μας λέει η Σοφία, 16 χρονών. «Μπορεί να διαμαρτυρόμαστε, νιώθουμε όμως όλοι μία παρέα, υπάρχει θετικό κλίμα... Δεν είμαστε εδώ για να τα σπάσουμε. Προτιμάμε να σκεφτόμαστε πως αντί να «θυσιάσουμε», ας πούμε, μία καθιερωμένη έξοδο κάπου, κάνουμε την έξοδό μας εδώ. Με περισσότερο κόσμο και πιο γιορτινή ατμόσφαιρα. Σαν μια φιέστα – όμως αυτό που γιορτάζουμε, αν θες, είναι το πείσμα μας, πως δεν θα το βάλουμε κάτω και θα αντισταθούμε σε αυτό που πάνε να μας κάνουν".

Τη ρωτάω αν την ενοχλεί που έχουν ξετρυπώσει δεκάδες καντίνες στον χώρο των διαμα
ρτυριών – αυτό που ορισμένα μέσα κατήγγειλαν ως «στυγνή εμπορευματοποίηση», οπορτουνισμό που ακυρώνει το μήνυμα των «Αγανακτισμένων». «Πρέπει να είμαστε ρεαλιστές,» μου απαντάει χωρίς δισταγμό. «Δεν είναι δυνατόν να περιμένεις με τόσους χιλιάδες ανθρώπους να μην ξεπηδήσουν καντίνες, άνθρωποι που πουλάνε μπύρες... Δε με ενοχλεί. Είναι όντως σαν ένα μεγάλο πάρτυ, όσο σαχλό κι αν ακούγεται. Ένα πάρτυ αγανάκτησης».

Ρωτάω τον φίλο της, τον 16χρονο Πέτρο, αν πιστεύει πως η αντιμετώπιση των συγκεντρώσεων σαν event ή κοινωνική έξοδο από ορισμένους συνομηλίκους του, υποβαθμίζει το νόημα και το μήνυμα της διαμαρτυρίας. Σκέφτεται λιγάκι πριν απαντήσει, χαϊδεύει μάλιστα νευρικά ένα τσουλούφι του. «Δεν είναι ακριβώς έτσι. Δεν είναι ότι δεν κατανοούμε για τι γίνεται, ποιος είναι ο σκοπός και το μήνυμα. Όμως είμαστε και σε μία ηλικία που θέλουμε να βγαίνουμε, να διασκεδάζουμε με κάποιον τρόπο... Αν δεν φτάνουν τα λεφτά για να διασκεδάσουμε με τους παλιούς, κλασικούς τρόπους, σε μια καφετέρια ή ένα μπιλιαρδάδικο, τότε προτιμούμε να βγαίνουμε εδώ. Μιλάμε, πίνουμε, τρώμε στο όρθιο, γελάμε, λέμε συνθήματα, τραγουδάμε...".

Αγανακτισμένοι μαθητές στο Σύνταγμα

Το τερπνόν μετά του ωφελίμου, όντως, δηλαδή. Διαμαρτυρία που είναι και πικνίκ και απογευματινή/ βραδινή έξοδος δηλαδή. Λίγο παραπέρα συναντώ μία παρέα παιδιών της Τρίτης Λυκείου. «Η αλήθεια είναι ότι δεν φτάνουν τα λεφτά πια,» μου εκμυστηρεύεται ο Στάθης. «Το έχουμε κάνει κάτι σαν «στέκι» εδώ πια, έχουμε πει να βρισκόμαστε κάθε μέρα. Εντάξει, αυτό δεν αποκλείει πως μερικές φορές μετά από εδώ πάμε στα McDonald’s ή σε κάποιο καφέ ή κάπου άλλου και πληρώνουμε κάποια λεφτά. Όμως μερικές φορές τσακώνουμε καμιά μπύρα από το ψυγείο του σπιτιού και τη φέρνουμε μαζί μας. Έχουμε αρχίσει να βρίσκουμε νέους τρόπους να περνάμε καλά όλοι μαζί χωρίς να χρειάζεται να σκάμε κάθε φορά ο καθένας 20 ευρώ για το ένα και το άλλο πράγμα».

Μαθητές στο Σύνταγμα

15χρονος μαθητής στην συνέλευση των... by go-on-ssip

Όπως; Μου δίνει κάποια παραδείγματα. «Μερικοί από εμάς παίζουμε παιχνίδια ρόλων, role-playing games, στα οποία υποδύεσαι κάποιο φανταστικό χαρακτήρα, κάποιο μάγο ή πολεμιστή, για παράδειγμα, και μαζεύομαστε με τις ώρες και παίζουμε. Ένας αφηγείται την ιστορία και οι υπόλοιποι υποκρίνονται πως βρίσκονται σε αυτόν τον φανταστικό κόσμο. Έχω και φίλους που το κάνουν αυτό σε παιχνίδια στον υπολογιστή, όπως το World of Warcraft. Πίστεψέ με, αυτά τα παιχνίδια σε κρατάνε για ώρες απασχολημένο με φίλους, μιλάς, γελάς, κάνεις χαβαλέ, και όλα αυτά μέσα στους τέσσερις τοίχους ενός σπιτιού. Και οι χαρακτήρες μας, όσο ανεβαίνουν επίπεδα, καταλήγουν να έχουν περισσότερα λεφτά από όσο εμείς στην πραγματική ζωή! Καταλαβαίνεις πόσο εθιστικό μπορεί να γίνει – να είσαι κάποιος πανίσχυρος, πλούσιος τύπος σε μία χώρα που το μεγάλο σου πρόβλημα δεν είναι να... πληρώσεις το νοίκι ή το πόσα θα σου πάρει το ταξί το βράδυ αλλά να σκοτώσεις έναν δράκο!»

Παρέα εφήβων που παίζουν role-playing game

Ρωτάω τη 19χρονη Μάρα κατά πόσο πιστεύει λοιπόν πως επίκειται το τέλος των εξόδων στην πόλη, με στροφή προς τις συναθροίσεις στα σπίτια. «Ε, όχι και τόσο, αυτό είναι υπερβολή. Απλά οι νέοι θα προτιμούν να μαζεύονται λίγο περισσότερο σε σπίτια φίλων από το να βγαίνουν έξω. Ήδη γίνεται αυτό. Υπάρχουν όμως και λύσεις για φθηνότερες εξόδους για όσους θέλουν να βγουν έξω. Μια φίλη μου πήγε Erasmus στην Ισπανία και μου είπε πως εκεί κάνουν botellon, δηλαδή αγοράζουν ποτά και πάγο από φτηνά μαγαζάκια και μαζεύονται σε πλατείες και πίνουν έξω. Έτσι έχουν ήδη κάνει κεφάλι και άμα θέλουν πιο αργά να πάνε όντως σε κάποιο μαγαζί, με ένα ποτό είναι ήδη έτοιμοι για ύπνο!» Και συμπληρώνει γελώντας με νόημα: «Στην Ισπανία είναι παράνομο στα περισσότερα σημεία πλέον... σκέψου τι έχει να γίνει εδώ που είναι και νόμιμο έτσι και διαδοθεί σαν στυλ εξόδου!»

Botellon στην Ισπανία: Θα έρθει και εδώ;

Συγκατανεύω, αν και σκέφτομαι πως προς το παρόν η ελληνική νοοτροπία απέχει αρκετά από το «πίνω από μία σακούλα καθισμένος στα σκαλοπάτια». Αν και ομολογουμένως θα το προτιμούσα περισσότερο από μία γενιά παιδιών που θα μαζεύεται ο καθένας μπροστά στην οθόνη του υπολογιστή του και θα κερνάει ο ένας τον άλλον εικονικά ποτά ή εικονικές αγκαλιές... περίμενε, μήπως γίνεται ήδη αυτό;

Εξωτερικοί σύνδεσμοι:

- Επίσημη σελίδα του κινήματος των Αγανακτισμένων

- Οι Αγανακτισμένοι στο Facebook

- Portal με νέα των Αγανακτισμένων