Ο Περουβιανός συγγραφέας Μάριο Βάργας Λιόσα είχε κάποτε αποκαλέσει τη Μαντάμ Μποβαρύ (1857), το κλασικό ρεαλιστικό μυθιστόρημα του Γκιστάβ Φλομπέρ, ως το πρώτο πραγματικό "μοντέρνο μυθιστόρημα". Ορμώμενος εξ αυτών των λεγόμενων, θα έσπευδα να προσθέσω πως η οιονεί ηρωίδα του βιβλίου, που φέρει και το επώνυμό της, αποτελεί ίσως τον πρώτο "μοντέρνο ήρωα" της δυτικής λογοτεχνίας, την αποκρυστάλλωση για πρώτη φορά όλων των στοιχείων - και δη των αυτοκαταστροφικών αδυναμιών και αυταπατών - του δυτικού αστού. Θεωρώ τον χαρακτήρα της Μποβαρύ ως τον κατεξοχήν καθοριστικό, αποκαλυπτικό τύπο του σύγχρονου ανθρώπου.
Χιλιάδες σελίδες έχουν γραφεί για την ανάλυση του βιβλίου αυτού από όλες τις πιθανές σκοπιές του, ψυχογραφικές, κοινωνικές, οικονομικές - και όλες αυτές οι σκοπιές συνδράμουν, συγκερασμένες, σε μία ολόπλευρη ανάλυση αυτού που θεωρώ ως το μοντέλο του "μποβαρικού ανθρώπου", με άλλα λόγια του μέσου δυτικού αστού σήμερα, του ανθρώπου τυφλωμένου από ψυχαναγκασμούς και εμμονές που σχετίζονται με την ικανοποίηση υλιστικών αναγκών, του ανθρώπου που συγχρόνως αυταπατάται και αυθυπόβαλλεται μέσα από τις προτεινόμενες υπερπραγματικότητες των μέσων (κινηματογράφος, τηλεόραση, μυθοπλασία κάθε είδους), οι οποίες και του καθορίζουν πώς αυτός ο άνθρωπος, εφόσον θέλει να κρίνεται "ξεχωριστός" και δείγμα "υψηλού είδους", πρέπει να συμπεριφερθεί, πώς οφείλει να "βιώσει" το καθένα από τα συναισθήματά του, ακόμα και αυτό το ιδιοσυγκρασιακό και εγγενώς απρόβλεπτο συναίσθημα του έρωτα και της αγάπης.
Μία διαδεδομένη ανάγνωση του μυθιστόρημας του προσδίδει την ιδιότητα της σκοτεινής ειρωνείας, της αμείλικτης παρωδίας εκ μέρους του Φλομπέρ των διαφόρων ιδεωδών του ρομαντικού κινήματος - που ενσαρκώνει στο πρόσωπό της, χαμένη μέσα στους παράφορους - και συχνά παράλογους έως και γελοίους - ρομαντικούς συλλογισμούς της η Μποβαρύ, οδηγούμενη, μέσα από αυτές τις ρομαντικές αυταπάτες, στον αφανισμό της. Η πρόζα του Φλομπέρ υποστηρίζει αυτό το αντι-ρομαντικό μήνυμα: η στέρεη, πεντακάθαρη, ρεαλιστική γραφή του, απαλλαγμένη από τις βαρυφορτωμένες και ανούσιες, φανταχτερές απεραντολογίες του ρομαντισμού, τους βερμπαλισμούς και τις κενές μεγαλοστομίες του. Το μυθιστόρημα αυτό στερέωσε τη σχολή του ρεαλισμού και ως εκ τούτου δίκαια το θεωρεί ο Λιόσα το πρώτο μοντέρνο μυθιστόρημα.
Ωστόσο, πέραν αυτής της σωστής θεώρησης, υποστηρίζω πως η Μαντάμ Μποβαρύ μπορεί να αναγνωστεί και ως ένα κείμενο προφητικό, μία προειδοποίηση για την έλευση ενός νέου τύπου ανθρώπου που θα συγκροτούσε δυστυχώς την πλειοψηφία της ανερχόμενης τότε και εν συνεχεία πολυπληθύστερης τάξης του 20ου αιώνα, της μεσοαστικής τάξης, των μπουρζουά. Φοβούμαι πως, παρά την επίθεση που ασκεί ο Φλομπέρ στις καταστροφικές αυταπάτες του ρομαντισμού, αντιπροτείνοντας τη στέρεη βάση της ρεαλιστικής λογικής ως θεμέλιο για τις ενέργειες και τις σκέψεις του δυτικού μεσοαστού, τα πράγματα δεν πήραν ακριβώς αυτή την τροπή. Με άλλα λόγια, μεγάλη μερίδα των μεσοαστών στη σύγχρονη πλέον εποχή περισσότερο φαίνεται να ρέπουν προς τη νοοτροπία και την προσωπικότητα της Μαντάμ Μποβαρύ, αντί να απομακρύνονται από αυτήν. Γιατί, αυτό που διαμορφώθηκε τελικά ήταν ένας συγκερασμός των χειρότερων στοιχείων του ρομαντισμού, της απλουστευτικής ή διαστρεβλωτικής επιρροής του, που συνδυασμένα με τις χειρότερες τάσης του καπιταλισμού και της μεσοαστικής (μπουρζουάδικης) σκέψης, σφυρηλάτησαν και ενίσχυσαν τον σύγχρονο δυτικό αστό, έναν άνθρωπο όχι μακριά από τις φαντασιοπληξίες, κενοδοξίες και ματαιότητες της Έμα Μποβαρύ.
Θα μπορούσε βέβαια να κατηγορήσει κανένας τον Φλομπέρ για το γεγονός πως δεν φιλοδωρεί τον αναγνώστη του βιβλίου και με κάποια κάπως πιο αξιέπαινη φιγούρα που θα μπορούσε να αποτελέσει παράδειγμα προς μίμηση. Καταγγέλλει την αγκυλωμένη σε άτοπες ρομαντικές και υλιστικές επιδιώξεις Μποβαρύ, όμως δεν αντιπροτείνει άλλα πιο "υγιή" μοντέλα αστού. Ο πιο συμπαθής είναι αναμφίβολα ο Σαρλ Μποβαρύ, ο άντρας της Έμα, που αν και αυτός δεν γλιτώνει από την αυταπάτη (μέχρι τελευταία στιγμή είναι στον δικό του κόσμο, ανίκανος να αντιληφθεί τις εσωτερικές θύελλες της Έμα και τη διάλυση προς την οποία πορεύεται το σπιτικό του), παρουσιάζεται ωστόσο ως ένας ρεαλιστικός και όχι ρομαντικός χαρακτήρας. Ωστόσο, ο Μποβαρύ αγγίζει το άλλο άκρο: δεν δεσμεύεται από καμία υπερπραγματικότητα, όπως η Έμα που δεσμεύεται σχεδόν από όλες, όμως δεν δεσμεύεται και από τίποτα, δεν δραπετεύει με τίποτα. Η φύση του είναι τόσο αμείλικτα, απόλυτα προσγειωμένη που τον καθιστά κουραστικό για τους άλλους, ευτελή, μετριότερο του μετρίου. Οι υπόλοιποι χαρακτήρες είναι ακόμη πιο αρνητικά μοντέλα: ο συναισθηματικά ανάπηρος, επιδερμικός Ροντόλφ (άλλο προφητικό μόντελο για τις σύγχρονες ερωτικές σχέσεις των δυτικών κοινωνιών), ο άβουλος Λεόν, ο κατεξοχήν μπουρζουά, ματαιόδοξος, αυτάρεσκος και τόσο θλιβερός μέσα στον μεσοαστισμό του φαρμακοποιός, ο εκμεταλλευτής, άπληστος Λερέ (εδώ ο Φλομπέρ προφητεύει τους λογής αισχροκερδείς καρχαρίες του σήμερα: ο Λερέ είναι ένα golden boy της εποχής) και ούτω καθεξής.
Άραγε δεν περιτριγυριζόμαστε από λογής αρσενικούς και θηλυκούς Έμα Μποβαρύ σήμερα; Τα μέσα προβάλλουν μία σειρά από παντοτινά άπιαστες, απατηλές υπερπραγματικότητες που ο σύγχρονος δυτικός μεσοαστός θεωρεί υποχρέωση να αγγίξει, να ζήσει κατά αυτές: η υπερπραγματικότητα έτσι καπηλεύεται τη θέση της πραγματικότητας, την εκθρονίζει, σφετερίζεται τον θρόνο της, την εκτοπίζει. Οι διαφημίσεις, οι ταινίες, οι ειδήσεις μάς καθορίζουν πώς πρέπει να ζήσουμε, να φαινόμαστε, να κυκλοφορούμε, να άγουμε και να φέρουμε. Πώς πρέπει να ερωτευτούμε. Το Χόλιγουντ μάς δίδαξε πως είναι το "σωστό" και "αναμενόμενο" να φιλιόμαστε και να φιλάμε, να φερόμαστε στα ραντεβού και τι να προσδοκούμε, πλάθοντας ταυτόχρονα (περισσότερα για τις γυναίκες προφανώς) το απατηλό όνειρο ενός τέλειου, ιδανικού πρίγκιπα που θα έρθει κάποια στιγμή. Αυτό που κατήγγειλε ο Φλομπέρ και άλλοι ρεαλιστές συγγραφείς του 19ου αιώνα, τους κινδύνους από τους ψυχαναγκασμούς που επέβαλαν προηγουμένως τα ρομαντικά έργα, τα ανέπλασε, στη νιοστή, το Χόλιγουντ και παρόμοιες ηγεμονικές ιδεολογίες. Σαν άλλη Μποβαρύ, ο σύγχρονος δυτικός μεοσαστός προσμένει, με απελπισία, μάταια, την έλευση του χάπι έντ, την έλευση του αισθήματος της "ευτυχίας", όπως αυτό μεταφράζεται μέσα από τα ιδανικά μία χολιγουντιανής ταινίας, των ΜΜΕ, εν γένει μέσω αυτού που ονομάστηκε "αμερικάνικο όνειρο". Μία ζωή κομμένη και ραμμένη σαν χολιγουντιανή ταινία, με υπέροχα ρομάντσα, άνετες βόλτες, χρήμα, πολυτελή αντικείμενα. Μία ζωή μακριά από τη μετριότητα που τελικά αναγκαστικά είμαστε, γιατί είμαστε απλώς άνθρωποι όλοι μας, σε ένα αχανές σύμπαν που μας μηδενίζει με το τρομερό του μέγεθος. Ο σύγχρονος άνθρωπος "μποβαρίζει" όλο και πιο πολύ, μετά την ανελέητη επίθεση από κρέμες καλλυντικών, σπορ αμάξια και κιτς σπίτια με κιονόκρανα, ελπίζοντας να ξεφύγει από την μετριότητά του, από αυτό δηλαδή που φυσιολογικά είμαστε όλοι μας εξαρχής, ως "προεπιλεγμένη επιλογή", όπως αναγράφεται και στα προγράμματα των ηλεκτρονικών υπολογιστών. Ο δυτικός αστός επιδιώκει να γίνει Έμα Μποβαρύ από αυτό που είναι και θα είναι πάντα, δηλαδή Σαρλ Μποβαρύ - αγνοώντας την κατάληξη που είχε η Έμα όμως.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου